Zanim powstała pierwsza linijka kodu Samlavika, przeklikałem go od ekranu logowania aż po raporty. Pod jednym adresem stało 113 widoków: lista wiadomości z poczty, WhatsAppa i SMS-ów, karta sprawy, asystent, ustawienia zespołu, księga znaku. Z lewej był spis, z którego dało się skoczyć do dowolnego ekranu, a przyciski prowadziły tam, gdzie miały prowadzić w gotowym programie. W trakcie tego przeglądu napisałem, że ten system nie jest przewidziany na telefon, i trzynaście ekranów wersji mobilnej dostało plakietkę „na później”. W małej firmie, w której jedna osoba jest naraz klientem, właścicielem produktu i testerem, taka decyzja kosztowała kilka minut klikania. Po miesiącu programowania oznaczałaby trzynaście gotowych ekranów do odłożenia na półkę.
Tego samego wieczoru, około 23:00, napisałem sesji AI trzy słowa: „działaj ze wszystkim”. Następnego dnia o 14:25 logowałem się do działającej aplikacji pod app.samlavik.pl, a na liście czekało 129 prawdziwych spraw z naszych skrzynek i komunikatorów. Kod przeszedł w tym czasie 269 testów automatycznych. Mimo to recenzja bezpieczeństwa przed wdrożeniem znalazła w nim trzy poważne błędy, a pierwsze logowanie na produkcji czwarty, którego żaden ekran prototypu nie mógł pokazać.
Spis treści
- Kod przestał być najdroższą częścią
- Co stoi pod adresem z końcówką -ui
- Decyzje, które zapadły przy klikaniu
- Specyfikacja, którą się klika
- Noc fundamentu: 77 testów przed pierwszym obszarem
- Pięć wątków na rozłącznych plikach
- 77, 216, 228, 238, 265, 269
- Czego żaden ekran nie pokazał
- Ekran obok ekranu
- 14:25 i pierwsze logowanie
- Miesiąc później: 147 widoków i 478 testów
- 75 widoków i 550 przejść
- Kiedy prototyp nie ma sensu?
- Najczęstsze pytania
- Źródła
- Słownik pojęć
Kod przestał być najdroższą częścią
Słyszę to coraz częściej od właścicieli firm: skoro AI pisze kod w kilka godzin, to po co tracić czas na projektowanie, wystarczy powiedzieć „zrób mi panel do obsługi klientów” i poprawiać po drodze. Moje doświadczenie z ostatnich miesięcy jest odwrotne. Kiedy kod kosztuje godziny, a nie tygodnie, najdroższa staje się zła decyzja o tym, co ten kod ma robić. AI zbuduje ją szybko, porządnie i z testami. Potem trzeba ją rozbierać.
Samlavik nie powstawał w próżni. Od kilku miesięcy obsługiwaliśmy pocztę, WhatsAppa i SMS-y w wewnętrznym panelu, który rósł od zgłoszenia do zgłoszenia. Miał 11 statusów nazwanych od osób, tabelę z 11 kolumnami, której nie dało się czytać na telefonie, i siedem zakładek. Statystyki z bazy pokazały, że 91% moich wejść do tego panelu kończyło się na liście wiadomości. Gdybym zlecił „przepisz to ładniej”, dostałbym 11 statusów w nowej szacie graficznej. Prototyp zmusił mnie do pytania, czego ja w ogóle potrzebuję od tej listy, i odpowiedź zmieściła się w dwóch osiach: sprawa jest otwarta albo zamknięta, a przy otwartej widać, czyj jest teraz ruch. Na ekranie nazywa się to „Kto teraz” i zapadło przy planszach, zanim ktokolwiek otworzył edytor kodu. W kodzie oznaczałoby migrację statusów w bazie i przeróbkę każdego widoku, który je pokazuje.
Sama idea nie jest nowa. Projektanci interfejsów od lat testują ekrany na papierze, zanim ktokolwiek zacznie programować, a Nielsen Norman Group opisuje testy na papierowych prototypach jako sposób na wyłapanie problemów z użytecznością, zanim powstanie kod. Zmieniło się co innego: prototyp, w który da się klikać jak w prawdziwą aplikację, robimy dziś z pomocą AI w czasie, w którym kiedyś powstawał zestaw statycznych obrazków. Przy Samlaviku zajęło to dwa dni i dwie wersje. Pierwsza miała 89 widoków i po przeglądzie krytycznym poszła do poprawki, druga urosła do 98, a z księgą znaku i odłożonym telefonem do 113.
Co stoi pod adresem z końcówką -ui
Każdy nasz produkt dostaje najpierw adres w rodzaju samlavik-ui.idea4me.pl. Ta sama zasada obowiązuje przy większości projektów dla klientów. Pod adresem nie ma prezentacji ani pliku do pobrania, jest prototyp z kilkoma stałymi elementami, które przez ostatnie tygodnie spisaliśmy jako standard.
Po lewej stoi spis wszystkich widoków pogrupowany według części systemu, w Samlaviku od S i A (strona i wejście) po K (księga znaku). W środku widok w ramce: okno przeglądarki o szerokości 1440 pikseli dla panelu albo telefon 390 na 844 dla aplikacji mobilnej. Nad ramką tytuł i jedno zdanie, co ten ekran robi. Strzałki na klawiaturze przenoszą do poprzedniego i następnego widoku, a każdy ekran ma własny link, więc w rozmowie mogę wysłać komuś dokładnie B04, czyli ekran odpowiedzi na wiadomość, a nie „ten trzeci od góry”. Przyciski, wiersze list i pozycje menu prowadzą do właściwych ekranów, a każde takie przejście sprawdza skrypt przed publikacją. Prototyp ma też stany, o których zwykle się zapomina: pustą listę, błąd połączenia ze skrzynką, potwierdzenie przed usunięciem, kanał, który przestał działać. Adres jest wyłączony z wyszukiwarek.
Pierwszy ekran to dokumentacja
Na samej górze spisu stoi widok oznaczony 00a. Zaczyna się od misji, wizji, celu i grupy docelowej, opisanej konkretnie: jakie branże, jaka wielkość firmy, kto decyduje i z jakim problemem przychodzi. Dalej są role, opis danych, technologia, sprawy związane z RODO i lista pytań do decyzji, czyli założeń, które przyjąłem przy projektowaniu i które ktoś musi potwierdzić albo odrzucić. Ten ekran czyta się dłużej niż resztę, ale to on odróżnia prototyp od ładnych obrazków. Kto przeklika same ekrany, zobaczy, jak system wygląda. Kto przeczyta 00a, wie, po co ten system jest i czego jeszcze nie ustaliliśmy.
Dane, które wyglądają jak prawdziwe
Prototyp Samlavika pracuje na zmyślonej hurtowni ryb z realistycznymi sprawami: zamówienie na piątek, reklamacja dostawy, pytanie o fakturę, automat z banku. Przy projektach klientów wstawiamy ich prawdziwe nazwy, produkty, miejsca i liczby, a zmyślamy tylko dane osobowe. Prawdziwe dane potrafią zaskoczyć już na etapie makiety. Kiedy w październiku budowaliśmy prototyp nowej wersji panelu do mailingu i trzeba było wpisać do niego wyniki z bazy, wyszło, że 96% kliknięć w naszych kampaniach B2B zrobiły skanery poczty, a nie ludzie. Liczba z makiety trafiła potem do oferty w wersji skromniejszej, ale prawdziwej.
Decyzje, które zapadły przy klikaniu
Prototyp działa trochę jak mieszkanie pokazowe u dewelopera. Chodzisz po nim, zanim wyleją strop, i dopiero na miejscu widzisz, że drzwi do łazienki otwierają się na lodówkę. Przesunięcie ściany w mieszkaniu pokazowym to jedno popołudnie ekipy. W gotowym budynku oznacza kucie.
Przegląd krytyczny pierwszej wersji Samlavika zrobiła sesja AI, której kazałem patrzeć na ekrany oczami dwóch osób: moimi, przy ponad stu wiadomościach dziennie, i właściciela małej firmy, który widzi Samlavika pierwszy raz. Kilka rzeczy z tej listy zapamiętałem, bo w kodzie byłyby drogie.
Na ekranie hurtowych akcji można było zaznaczyć 23 sprawy i jednym kliknięciem polecić asystentowi odpowiedź na wszystkie. W praktyce oznaczałoby to 23 maile wysłane bez czytania. W drugiej wersji hurtowe polecenie tworzy wyłącznie szkice, a każdy z nich ktoś akceptuje.
Przycisk „Cofnij” po wysłaniu wiadomości był obietnicą bez pokrycia. Maila, który wyszedł z serwera, nie da się wycofać. Zamiast przycisku, który kłamie, doszła wysyłka opóźniona o 10 sekund, w czasie których „Cofnij” naprawdę działa.
Import poczty miał opcję „90 dni albo wszystko”. Nowy klient, który podłączy skrzynkę z dwuletnią historią, dostałby na start kilkaset otwartych spraw i wrażenie, że system go zasypuje. Teraz wiadomości starsze niż siedem dni wchodzą jako archiwum.
Do tego nazwy. „Skrzynka” zmieniła się w „Wiadomości”, bo kanały to nie tylko poczta. „Reguły szumu” stały się „Filtrami automatycznych wiadomości”, a wewnętrzne słowo „ruch” zastąpiło „Kto teraz”. Żargon, który w zespole brzmi naturalnie, dla nowego klienta jest szyfrem, a w prototypie widać go od razu, bo czyta się go w kontekście ekranu, nie w tabelce z opisem pól. Ostatnią decyzję, o telefonie, podjąłem sam. Wersja mobilna nie zniknęła: trzynaście widoków zostało w spisie z plakietką „na później” i wciąż da się w nie kliknąć.
Specyfikacja, którą się klika
Pisałem już o tym, jak w mojej firmie jedna sesja AI rozdaje pracę pięciu pozostałym. Tamten tekst był o organizacji: kto bierze zadanie, kto melduje, kto decyduje. Tu chodzi o coś wcześniejszego. Skąd każdy z wykonawców wie, co dokładnie ma zbudować?
Klasyczna odpowiedź to specyfikacja, czyli dokument na kilkadziesiąt stron. Znam go z obu stron biurka. Klient czyta go pobieżnie, bo jest długi i abstrakcyjny, wykonawca czyta go po swojemu, a rozbieżność wychodzi przy odbiorze. Przy Samlaviku specyfikacją był prototyp. Pierwszą rzeczą, jaką sesja wykonawcza zrobiła po mojej akceptacji, była mapa: każdy ze 113 widoków dostał adres w aplikacji, przydział do jednej z części systemu i status. Wątek, który budował ekran odpowiedzi, otwierał B04 w prototypie i odtwarzał go z danymi z bazy. Miarą gotowości było zdanie, które potem powtarza się w notatkach z całego dnia: obszar działa jeden do jednego z prototypem.
Identyfikator ekranu jako wspólny język
Najbardziej niedoceniany element całego układu to numery widoków. Kiedy recenzent pisze „B09 nie ma grup i karty z przypomnieniem o terminie”, wiadomo, o który ekran chodzi, jak powinien wyglądać i czego brakuje. Nie ma rozmowy o tym, co autor miał na myśli. To samo dotyczy rozbieżności. Wątek skrzynki odbiorczej spisał je osobno, z powodem przy każdej: paleta wyszukiwania otwiera się pod polem, a nie zasłania nagłówka, podgląd podsumowania dnia jest tekstowy, bo mail jest tekstowy. Rozbieżność, którą ktoś nazwał i uzasadnił, jest decyzją. Taka, której nikt nie zauważył, jest błędem.
Noc fundamentu: 77 testów przed pierwszym obszarem
Pięć wątków pracujących równolegle potrzebuje czegoś, na czym mogą stanąć. Zanim ruszyły, w nocy powstał fundament: szkielet aplikacji, logowanie z blokadą po nieudanych próbach, weryfikację dwuetapową, reset hasła, zespół z rolami ustawianymi osobno dla każdego modułu, trzy języki interfejsu, konteneryzację i skrypt wdrożenia. Do tego połączenie z dotychczasowym panelem, z którego Samlavik czyta sprawy. To połączenie działa wyłącznie do odczytu i jest to sprawdzane testem, który liczy sumę kontrolną bazy starego panelu przed testami i po nich. Jeśli cokolwiek by się w niej zmieniło, test się wywraca.
Testów fundamentu było 77 i przechodziły w 4,6 sekundy. Pierwsze uruchomienie dało 14 czerwonych naraz, co wyglądało źle, dopóki nie okazało się, że wszystkie mają tę samą przyczynę. Zabezpieczenie formularzy gubiło swój klucz w chwili logowania, więc pierwsze kliknięcie po wejściu do panelu kończyło się błędem. W przeglądarce zobaczyłbym to dopiero wtedy, gdy kliknąłbym „Gotowe” przy pierwszej sprawie po wejściu z linku w mailu. Testy pokazały to w minutę, a poprawka przy okazji poprawiła bezpieczeństwo, bo klucz jest teraz wymieniany przy każdym logowaniu.
Drugi błąd z tej nocy złapały dopiero zrzuty ekranu. Jedna krótka nazwa klasy w arkuszu stylów opisywała dwie różne rzeczy: wiersz listy wiadomości i ogólny wiersz układu. W nagłówku podglądu sprawy nazwisko nadawcy łamało się słowo po słowie, a numer sprawy nachodził na sąsiednie pole. Żaden test funkcjonalny tego nie widział, bo strona działała. Zrzuty w 33 wariantach (szerokość 1440 i 1280 pikseli, polski, angielski, niemiecki) obejrzała sesja, która je zrobiła, i dopiero ona zgłosiła problem.
Dlaczego dane testowe są zmyślone
Najprostsze byłoby zanonimizować kopię prawdziwej bazy i na niej testować. Nie zrobiliśmy tego, bo anonimizacja treści maili jest zawodna: nazwiska siedzą w treści, adresy w nagłówkach, numery telefonów w podpisach. Zamiast tego powstał generator, który tworzy bazę od zera: 60 spraw we wszystkich 11 statusach starego panelu, we wszystkich kanałach, z datami liczonymi względem bieżącej chwili, więc dane zawsze wyglądają świeżo. Generator za każdym razem daje ten sam wynik, więc test, który przeszedł wczoraj, sprawdza dziś to samo. Kopia prawdziwej bazy istniała tylko w katalogu roboczym sesji, do ręcznych prób, i zniknęła razem z nią.
Pięć wątków na rozłącznych plikach
Rano ruszyło pięć wątków, każdy z własnym kawałkiem systemu. Pierwszy budował wejście: logowanie, pierwsze kroki nowego użytkownika i kreator podłączenia skrzynki. Drugi zajął się listą wiadomości, trzeci kartą sprawy i asystentem. Czwarty dostał projekty, kontakty i raporty, piąty ustawienia. Każdy wątek miał listę plików, które wolno mu było zmieniać, i tylko te. Pliki wspólne, czyli główny układ strony, model bazy i funkcje używane przez wszystkich, należały do fundamentu i nikt z piątki ich nie dotykał.
Zasada brzmi biurokratycznie, ale bierze się z doświadczenia. Dwie sesje AI, które edytują ten sam plik, nadpisują sobie zmiany po cichu, a każda z nich melduje, że jej część działa. Dowiadujesz się o tym, kiedy coś, co rano było gotowe, po południu nie istnieje.
23 prośby do wspólnej części
Co robi wątek, który potrzebuje zmiany we wspólnym pliku? Dopisuje prośbę do wspólnego dokumentu budowy: data, obszar, plik, co i po co. Do południa takich próśb było 23. Wątek listy wiadomości chciał, żeby wyszukiwarka z podpowiedziami działała na każdej stronie panelu, a nie tylko na jego stronach. Zamiast przerabiać główny układ, opisał, czego potrzebuje, i do czasu integracji żył z ograniczeniem. W innym miejscu trafił na wspólną funkcję, która wywracała się przy jednym z parametrów. Obszedł ją u siebie i zgłosił, zamiast poprawiać cudzy kod.
Wątki skończyły między 6:50 a 7:20. Około 11:00 osobna sesja integracyjna przeszła przez wszystkie 23 prośby, wprowadziła zmiany we wspólnych plikach, usunęła powielone skrypty i style, które obszary napisały sobie same, i dopisała test przechodzący przez cały system jednym ciągiem. Ten test loguje się z kodem dwuetapowym, otwiera listę, wydaje polecenie asystentowi, oznacza sprawę jako gotową, sprawdza, że do starego panelu poszło dokładnie to zapytanie, które powinno, i powtarza część kroków po angielsku i niemiecku.
77, 216, 228, 238, 265, 269
Liczba testów rosła razem z kolejnymi etapami, a każdy etap dokładał coś innego. 77 to fundament. 216 po pięciu obszarach, z czego same ustawienia przyniosły 43 testy, wejście 17, a projekty z kontaktami i raportami 29. 228 po integracji. 238 po recenzji bezpieczeństwa, która dodała 10 testów. 265 po recenzji zgodności z prototypem. 269 po moich ostatnich decyzjach, około 14:00.
Najwięcej mówi o tym procesie etap czwarty. Z dziesięciu testów dopisanych przy recenzji bezpieczeństwa dziewięć nie przechodziło na kodzie sprzed poprawek. Te testy nie istniały wcześniej, bo nikt nie wpadł na to, żeby sprawdzać właśnie to. Testy automatyczne pilnują tego, co ktoś przewidział, i robią to bezbłędnie przy każdej kolejnej zmianie, ale nie wymyślają same nowych pytań. Do tego potrzebny był ktoś, kto dostał zadanie szukać, a nie budować.
Czego żaden ekran nie pokazał
Recenzję bezpieczeństwa zrobiła osobna sesja między 11:30 a 12:15. Miała przeczytać kod całej aplikacji i spróbować użyć jej inaczej, niż zakładał prototyp. Opisuję znaleziska ogólnie, bez technicznych szczegółów, bo celem jest pokazanie, czego prototyp z natury nie obejmuje.
Mail, który mógł uruchomić kod w panelu
Samlavik pokazuje maile w wersji HTML, z formatowaniem i obrazkami, tak jak klient poczty. Filtr, który miał usuwać z treści skrypty, dało się obejść, więc odpowiednio przygotowany mail mógł uruchomić kod w panelu osoby, która go czyta, z jej zalogowaną sesją. Recenzent ocenił to jako krytyczne. Klasa błędu ma swoją nazwę, cross-site scripting, i jest jednym z najstarszych problemów aplikacji internetowych. Po poprawce treść maila wyświetla się w odizolowanej ramce z własnymi ograniczeniami i nie ma dostępu do reszty panelu. Prototyp pokazywał piękny podgląd maila od hurtowni. Złośliwego maila nikt w nim nie narysował.
Cudza rozmowa jednym zapytaniem
Zwykły użytkownik mógł wykonać akcję na prywatnej rozmowie WhatsApp albo SMS i na sprawie z prywatnej skrzynki innej osoby z zespołu. Ekrany tego nie pokazywały, bo przycisków nie było, ale serwer przyjmował polecenie od każdego zalogowanego użytkownika, który znał numer sprawy. W prototypie każda rola widziała dokładnie to, co powinna, więc problem był niewidoczny z definicji. Brak przycisku na ekranie nie oznacza, że serwer odmówi, i OWASP opisuje ten błąd jako jeden z najczęstszych w aplikacjach z kontami. Po poprawce serwer sprawdza prawo do sprawy przy każdej akcji, niezależnie od tego, co pokazał ekran.
Kurier wysłany na zaplecze
Użytkownik podłącza do Samlavika własną skrzynkę, wpisując adres serwera poczty, a aplikacja się z nim łączy. To trochę jak kurier, któremu podajesz adres odbioru. Jeśli kurier nie sprawdza, dokąd jedzie, można go wysłać na zaplecze magazynu, gdzie żaden klient nie powinien wchodzić, czyli pod adresy wewnętrznej sieci serwera. Kontrola adresów była, ale nie wszędzie i nie do końca: nazwa serwera mogła wskazać inny adres przy sprawdzeniu, a inny przy połączeniu, port dało się wybrać dowolny, a powiadomienia wysyłane do innych systemów szły za przekierowaniami. Ten rodzaj błędu nazywa się SSRF. Po poprawce aplikacja łączy się tylko z tym adresem, który sprawdziła, i nie idzie za przekierowaniami.
Do tego kilka drobniejszych rzeczy: kod z aplikacji uwierzytelniającej dało się użyć drugi raz, brakowało polityki ograniczającej, skąd strona może ładować skrypty, a publiczny punkt sprawdzania stanu aplikacji zwracał treść błędów kanałów. Wszystko poprawione przed wdrożeniem. Recenzja zostawiła też jedno pytanie, które nie było błędem, tylko brakiem decyzji: zwykły użytkownik mógł wysłać odpowiedź na dowolny adres. O 14:00 zdecydowałem, że osoba bez roli administratora odpowiada tylko osobom z wątku, a nowy adres wpisuje administrator. Prototyp tego nie rozstrzygał, bo na ekranie pole adresata wyglądało tak samo w obu wariantach.
Dwie godziny różnicy
Czwarty błąd wyszedł dopiero na produkcji. Stary panel zapisywał godzinę maila z polskiego zapisu tak, jakby to był czas uniwersalny, więc świeże maile w Samlaviku pokazywały „przed chwilą” z czasem z przyszłości, a ich kolejność względem SMS-ów i WhatsAppa przesunęła się o dwie godziny. Dane z generatora miały spójny czas, więc żaden test tego nie złapał. Prototyp tym bardziej, bo godziny były w nim wpisane ręcznie. Ten błąd siedział w starym systemie. W dniu wdrożenia świadomie go zostawiłem i zapisałem do decyzji, gdzie go naprawić.
Ekran obok ekranu
Druga recenzja, około 12:30, sprawdzała zgodność z prototypem. Sesja zrobiła zrzuty wszystkich widoków aplikacji w dwóch szerokościach, w trzech językach i przy ciemnym motywie systemu, po czym ustawiła je obok plansz prototypu. Wyszło 36 plansz porównawczych. Do tego automat sprawdził kontrast każdego elementu z tekstem według progu WCAG dla poziomu AA, czyli 4,5 do 1 dla zwykłego tekstu. Przed poprawkami było 9 naruszeń, wszystkie od półprzezroczystości nałożonej na teksty. Po poprawkach zero.
Reszta listy była mniej efektowna i bardziej pouczająca. Panel pisał „1 dni” i „3 kanałów”, bo odmiana liczebników w trzech językach to osobna praca, której nikt nie zaplanował. Komunikaty błędów w wersji angielskiej i niemieckiej przychodziły po polsku. Niemieckie menu ucinało się na „Projekte und Auf…”. Na jednym z ekranów brakowało grup i karty „Czekasz na odpowiedź” z przyciskiem ponaglenia, które w prototypie były. Każde z tych znalezisk dało się opisać jednym zdaniem i jednym numerem widoku, bo wzorzec leżał obok.
Dwie rozbieżności zostały świadomie. Okno odkładania sprawy nie ma minikalendarza z prototypu, bo pole daty w przeglądarce robi to samo. Mail z podsumowaniem dnia wyszedł tekstowy, a nie w HTML z przyciskiem, i w dniu wdrożenia czekał na decyzję. Dyskusji o gustach w tej recenzji nie było ani razu, bo pytanie zawsze brzmiało tak samo: zgadza się z planszą czy nie.
14:25 i pierwsze logowanie
Wdrożenie szło w ustalonej kolejności: sekrety z menedżera haseł, rekord DNS, kod, przekierowanie na serwerze, sprawdzenie. Przed każdym krokiem kopia tego, co się zmienia. Przy pierwszym uruchomieniu serwer wypisał ostrzeżenie o „osieroconych kontenerach”. Okazało się, że nowa aplikacja dostała nazwę projektu od katalogu, w którym leżała, a ta sama nazwa należała już do innego naszego produktu na tym serwerze. Oba były dla systemu jednym projektem i dowolne polecenie sprzątające w jednym z nich mogło zatrzymać drugi. Zmieniliśmy nazwę, usunęliśmy wyłącznie świeży kontener Samlavika, sprawdzając jego nazwę i katalog przed usunięciem, i potwierdziliśmy, że drugi produkt dalej działa. Taki błąd nie ma nic wspólnego z ekranami, a mógł położyć coś, czego tego dnia nikt nie dotykał.
O 14:25 punkt stanu aplikacji odpowiadał poprawnie, logowanie działało, a lista pokazała 129 spraw ze starego panelu, z czego 124 przypisanych do mnie. Zero błędów w konsoli przeglądarki. Suma kontrolna bazy starego panelu przed całym przejściem i po nim była identyczna. Celowo nie testowałem wysyłki na prawdziwych sprawach, bo w dniu wdrożenia nie chciałem, żeby pierwsza odpowiedź z nowego systemu poszła do klienta jako test. Po wpadce z wrześniowym zadaniem, które kończyło się sukcesem i niczego nie robiło, sprawdzam skutek w danych, a nie kod wyjścia, i tu skutkiem była lista z prawdziwymi sprawami.
Wersja 1.0 nie miała wszystkiego, co było w prototypie. Logowanie przez Google i Microsoft, WhatsApp Business, Messenger i wysyłka z własnych skrzynek klienta były w panelu oznaczone jako „wkrótce” i wyłączone. Nic nie udawało, że działa.
Miesiąc później: 147 widoków i 478 testów
Trzy dni po wdrożeniu przejrzeliśmy 126 spraw, które leżały w widoku „Do odpowiedzi”, i to przegląd na prawdziwych danych pokazał rzeczy, których nie pokazał ani prototyp, ani recenzje. Tego jednego dnia poszły trzy rundy poprawek, a liczba testów wzrosła z 269 do 330. Jedna z nich dotyczyła prośby „przygotuj tylko szkic”, która w pewnych sytuacjach mogła skończyć się wysyłką. Teraz blokuje to kod przed wysłaniem.
Pod koniec października doszedł moduł projektów i zadań. Droga była ta sama: najpierw model logiczny i plansze w prototypie, scalone z modułem w jeden dokument dla całego Samlavika, potem kod. Pierwsza część modułu weszła na produkcję z 454 testami, a reszta, czyli tabela, kalendarz i wykres Gantta, tego samego dnia. 7 listopada aplikacja była w wersji 1.4.6 i miała 478 testów, a prototyp urósł do 147 widoków. Zostaje żywą specyfikacją: zmiana zaczyna się od planszy, a dopiero potem trafia do kodu.
Jedna rzecz z tego miesiąca dobrze pokazuje, że prototyp jako specyfikacja przenosi także to, czego nikt nie postanowił. Kiedy pod koniec października zdecydowałem o logowaniu przez Google i Microsoft, okazało się, że przycisk Microsoft z dopiskiem „wkrótce” wisiał w panelu od pierwszego dnia, bo stał na ekranie logowania w prototypie. Nikt tego ze mną nie uzgadniał. Przycisk trafił na planszę przy projektowaniu ekranu, a wątek budujący logowanie potraktował go jak wymaganie i poprawnie oznaczył jako niedziałający. Przy przeglądzie prototypu patrzyłem na to, co ekrany robią, a nie na to, co obiecują na później.
Druga dotyczyła codziennej pracy. Przy sprawie z oznaczeniem „Czekasz na odpowiedź” chciałem przesunąć termin, a okno kazało mi najpierw wybrać osobę z zespołu albo kontakt. Na planszy wyglądało to logicznie, bo okno było wspólne dla kilku sytuacji. W codziennej pracy przeszkadzało, bo osoba z wątku była przecież oczywista. Teraz okno otwiera się od razu z nią, ale zauważyłem to dopiero po niemal trzech tygodniach używania, nie przy klikaniu w prototyp.
75 widoków i 550 przejść
Spanavik, nasze narzędzie, które pokazuje, jakie firmy odwiedzają stronę klienta, przeszedł podobną drogę w krótszym czasie. Nazwę wybrałem w nocy, po sprawdzeniu wolnych domen, a przed rankiem prototyp stał pod własnym adresem: 75 widoków, 550 sprawdzonych przejść między nimi, księga znaku i dokumentacja. Rano dopisałem uwagi do prototypu, a po południu tego samego dnia pierwsza wersja aplikacji była na produkcji z 28 testami. Kilkadziesiąt minut później doszła strona z formularzami zamówienia i pokazu, a liczba testów wzrosła do 46. Prototyp był gęstszy niż przy Samlaviku, siedem przejść na widok, bo ten produkt ma mniej ekranów, a więcej dróg między nimi: lista firm, karta firmy, osoby, eksport, alerty, panel administratora.
Przy Hallaviku, prototypie nowego systemu do obsługi klientów z początku listopada, standard dostał nową część. Nad tym prototypem pracuje więcej osób, więc zamiast wspólnego hasła każdy ma własne konto i może zostawić komentarz przy konkretnej planszy, podpisany imieniem, z odpowiedziami i załącznikami. Komentarz „na ekranie C3 brakuje filtra po kliencie” trafia od razu tam, gdzie trzeba, a nie do maila, w którym trzeba zgadywać, o którą planszę chodzi.
Ten sam schemat stosujemy przy projektach klientów. Jeden z ostatnich prototypów powstał dla firmy, która pracuje dziś na trzech osobnych systemach i chce jednego. Ma 86 widoków, 55 panelu dla biura i 31 w telefonie, a w dokumentacji mapę 91 funkcji ze starych systemów z informacją, na którym ekranie każda z nich ląduje. Cztery funkcje świadomie nie przechodzą do nowego systemu i każda ma przy sobie powód. Przy takim projekcie prototyp jest też najlepszym materiałem do rozmowy o zakresie i wycenie, bo klient widzi, za co płaci, zanim powstanie kod.
Kiedy prototyp nie ma sensu?
Nie każdy projekt go potrzebuje i warto to powiedzieć wprost, bo standard, który stosuje się wszędzie, szybko zamienia się w rytuał.
Automat, który nie ma ekranu, nie zyska nic na prototypie. Nocna kopia baz, import faktur, raport wysyłany mailem o 7:00 rano: tu specyfikacją jest przykładowe wejście i oczekiwany wynik, najlepiej prawdziwy plik i prawdziwy raport. Poprawka jednego ekranu w istniejącym systemie też go nie potrzebuje, wystarczy zrzut z zaznaczeniem, co ma się zmienić.
Prototyp nie ma też sensu, kiedy nikt go nie przeklika. Samlavik zadziałał, bo przeszedłem przez ekrany sam i zapisałem decyzje. Jeśli osoba, która decyduje o systemie, nie ma pół godziny na przejście ścieżki od logowania do raportu, prototyp zamienia się w dekorację, a decyzje i tak zapadną później, w kodzie, drożej.
Do tego koszt. Prototyp Samlavika powstawał dwa dni i przeszedł dwie wersje. Przy małym narzędziu na trzy ekrany to więcej niż samo narzędzie. Granica, którą stosuję, jest prosta: jeśli system ma więcej niż kilka ekranów i więcej niż jedną rolę użytkownika, prototyp się zwraca, bo każda decyzja podjęta na planszy jest tańsza niż ta sama decyzja w kodzie.
Ostatnie ryzyko jest psychologiczne. Dobry prototyp wygląda jak gotowa aplikacja i klient może uznać, że praca jest prawie skończona. Dlatego w spisie są plakietki „na później” i „wkrótce”, a dokumentacja 00a zaczyna listę pytań do decyzji od tych, bez których kod nie może ruszyć. Między ekranem, w który da się kliknąć, a systemem, który przetrwa złośliwego maila, różnica u nas wyniosła tamtego dnia cztery błędy i jedną recenzję, której prototyp nie zastąpi.
Najczęstsze pytania
Czym różni się klikalny prototyp od makiety graficznej?
Makieta graficzna to zestaw obrazków pojedynczych ekranów. Klikalny prototyp łączy je w działającą ścieżkę: przyciski, menu i wiersze list prowadzą do kolejnych ekranów, więc przechodzisz przez system tak, jak zrobi to użytkownik. Dzięki temu widać brakujące ekrany, zbędne kliknięcia i decyzje, które na pojedynczym obrazku są niewidoczne.
Ile trwa przygotowanie klikalnego prototypu aplikacji?
U nas prototyp systemu na około 100 ekranów z dokumentacją powstaje w jeden do dwóch dni, bo ekrany generuje skrypt wspierany przez AI, a nie rysuje się ich ręcznie. Mniejszy, na kilkadziesiąt ekranów, potrafi powstać w jedną noc. Najwięcej czasu zajmuje przegląd i decyzje osoby, która będzie z systemu korzystać.
Czy klikalny prototyp zastępuje specyfikację techniczną?
Zastępuje tę część, która opisuje, co widzi i robi użytkownik, i robi to lepiej niż dokument tekstowy, bo nie da się go zinterpretować na dwa sposoby. Nie opisuje bezpieczeństwa, integracji, wydajności ani zachowania przy złośliwych danych. Te sprawy trzeba opisać osobno i sprawdzić osobną recenzją po zbudowaniu kodu.
Czy AI może zbudować aplikację na podstawie prototypu?
W naszej praktyce tak: Samlavik od akceptacji prototypu do wersji na produkcji potrzebował 15 godzin. Warunkiem był fundament z testami, podział pracy na rozłączne pliki, dwie niezależne recenzje i test na prawdziwych danych po wdrożeniu. Bez recenzji bezpieczeństwa aplikacja trafiłaby na produkcję z trzema poważnymi błędami.
Źródła
- Nielsen Norman Group: Paper Prototyping, artykuł o testowaniu interfejsów przed programowaniem (dostęp: listopad 2026)
- OWASP: Cross Site Scripting (XSS) (dostęp: listopad 2026)
- OWASP Cheat Sheet Series: Insecure Direct Object Reference Prevention (dostęp: listopad 2026)
- OWASP Top 10:2021, A10 Server-Side Request Forgery (SSRF) (dostęp: listopad 2026)
- W3C: Understanding WCAG 2.1, Success Criterion 1.4.3 Contrast (Minimum) (dostęp: listopad 2026)
Słownik pojęć
- Klikalny prototyp - zestaw ekranów połączonych przejściami, w który można klikać jak w gotową aplikację, choć za ekranami nie ma jeszcze kodu ani bazy danych.
- Widok - pojedynczy ekran prototypu lub aplikacji z własnym identyfikatorem, np. B04 dla ekranu odpowiedzi na wiadomość.
- Przejście - połączenie między widokami: kliknięcie przycisku, wiersza listy lub pozycji menu, które prowadzi do innego ekranu.
- Fundament aplikacji - wspólna część systemu (logowanie, role, układ stron, model danych), na której budują wszystkie pozostałe części.
- Test automatyczny - krótki program, który sprawdza, czy konkretna funkcja działa tak, jak powinna; uruchamiany po każdej zmianie kodu.
- Dane z generatora - zmyślone dane testowe tworzone skryptem od zera, zamiast anonimizowanej kopii prawdziwej bazy.
- XSS (cross-site scripting) - błąd, w którym treść dostarczona z zewnątrz, np. mail, uruchamia skrypt w przeglądarce innego użytkownika.
- IDOR - błąd, w którym serwer wykonuje akcję na obiekcie, do którego użytkownik nie powinien mieć prawa, bo sprawdza tylko, czy jest zalogowany.
- SSRF - błąd, w którym aplikacja daje się nakłonić do połączenia z adresem wewnętrznej sieci serwera.
- Kontrast AA - minimalny stosunek jasności tekstu do tła wymagany przez wytyczne WCAG, 4,5 do 1 dla zwykłego tekstu.
Zanim zamówisz aplikację
Przy następnym systemie, który ktoś ma dla ciebie zbudować, poproś najpierw o adres, pod którym przeklikasz każdy ekran, i otwórz go na pierwszym widoku. Jeśli zamiast opisu, dla kogo jest ten system i jakie decyzje czekają na ciebie, zobaczysz od razu ładny pulpit, wiesz, gdzie zaczyna się ryzyko. Jak u nas wygląda droga od prototypu do wdrożenia przy projektach klientów, opisałem na stronie o współpracy, a pytanie o jeden konkretny system możesz wysłać na [email protected].
własnej firmie cybulski.ai JC


