„Ile nasza gmina wydaje na jednego ucznia podstawówki i czy to dużo?” Zwykły czat odpowiada na takie pytanie w kilka sekund okrągłą kwotą, bez roku i bez źródła. W prototypie, który zbudowaliśmy w październiku, odpowiedź brzmi: 30 156,86 zł w 2025 roku przy medianie 23 518,52 zł dla 76 gmin wiejskich tego samego województwa, szesnaste miejsce od najwyższej. Pod spodem stoją numery dwóch zmiennych GUS, wzór dzielenia i data pobrania danych, 24 października 2026.
Żadnej z tych liczb nie napisał model językowy. Policzył je kod z danych pobranych z publicznych rejestrów, a model w docelowej wersji ma jedynie wybrać, o co zapytać rejestry, i opisać wynik zdaniami. Tę samą zasadę stosuję w małej firmie przy marży i fakturach, tutaj trafiła na sesję rady gminy. Prototyp ma 24 widoki, stoją za nim 1 523 dokumenty z BIP jednej gminy, 929 stron odczytanych przez OCR i 51 874 fragmenty w indeksie, a silnik, który miałby odpowiadać na żywo, nie został jeszcze zbudowany.
Spis treści
- 31 źródeł na liście, 18 potwierdzonych
- Dlaczego model językowy nie powinien liczyć?
- 30 156,86 zł, czyli jedno dzielenie i trzy decyzje
- 12,7% przy medianie 28,2%
- Co robi walidator liczb?
- 1 523 dokumenty i litera „ł”
- Co, gdy liczby nie ma w żadnym źródle?
- 0,04 dolara za pytanie
- Czego prototyp nie umie
- Marża, faktura, liczba uczniów
- Najczęstsze pytania
- Źródła
- Słownik pojęć
31 źródeł na liście, 18 potwierdzonych
Zaczęło się od cudzego dokumentu. Dostałem do oceny zestawienie zatytułowane mniej więcej „oficjalne źródła danych dla agenta AI radnej”: kilkadziesiąt adresów rejestrów, z których taki agent miałby czerpać wiedzę o gminie. Lista wyglądała porządnie, a ja po kilku wcześniejszych projektach mam odruch, żeby porządnie wyglądającej liście nie wierzyć, dopóki ktoś nie pobierze z każdej pozycji choć jednego wiersza danych.
Przeszliśmy ją więc adres po adresie. Czy strona żyje, czy dane da się pobrać automatem, na jakim poziomie szczegółowości i z jakim opóźnieniem. Wyszedł katalog 31 źródeł, z czego 18 oznaczyliśmy jako potwierdzone, bo pobraliśmy z nich prawdziwe dane, 12 jako częściowe, a jednego nie udało się sprawdzić.
Te częściowe są ciekawsze od potwierdzonych. Wskaźniki finansowe samorządów istnieją, tyle że jako pliki PDF, których nie da się wprost odpytać. Interfejs rejestru szkół, podany na liście, w dniu sprawdzenia nie odpowiadał i dane trzeba było brać z innego zbioru. Publicznej tabeli, w której przy każdej gminie stoi kwota potrzeb oświatowych, nie znaleźliśmy w ogóle, jest tylko ustawa i rozporządzenie o sposobie podziału. Agent zbudowany na liście bez sprawdzenia w trzynastu miejscach na 31 trafiałby na pusty albo niepełny adres i musiałby coś z tym zrobić, a model językowy w takiej sytuacji najchętniej odpowiada z pamięci.
Najwięcej pracy dał Bank Danych Lokalnych GUS, z którego pochodzi większość liczb w prototypie. Ma on publiczne API z limitami zapytań, wyższymi po bezpłatnej rejestracji. Bez rejestracji bank szybko zaczął odpowiadać kodem 429 z informacją, że następne zapytanie zostanie przyjęte za 388 sekund. Po rejestracji pobraliśmy słownik 35 723 zmiennych i szeregi z lat 2015 - 2025 dla dwóch gmin oraz dla grupy porównawczej z całego województwa.
Po co to wszystko radnemu, skoro może zapytać urząd? Może, art. 24 ust. 2 ustawy o samorządzie gminnym daje mu prawo do uzyskiwania informacji i materiałów w sprawach gminy. Tyle że odpowiedź przychodzi po dniach, a pytanie, czy 30 tysięcy na ucznia to dużo, wymaga danych z kilkudziesięciu innych gmin, których żaden urząd nie ma obowiązku zestawiać.
Dlaczego model językowy nie powinien liczyć?
Na sesji rady kwoty podaje skarbnik. Ma przed sobą sprawozdanie, wie, z którego kwartału pochodzi, i podpisuje się pod nim. Gdyby te same kwoty miał z pamięci odczytać lektor wynajęty do prowadzenia transmisji, człowiek o świetnej dykcji, który o budżetach gmin przeczytał w życiu tysiące stron, nikt na sali nie potraktowałby tego poważnie. Model językowy jest w tym układzie lektorem. Mówi płynnie i zna ogólny kształt tematu, a liczbę układa tak samo jak każde inne słowo: wybiera ciąg znaków, który najlepiej pasuje do reszty zdania.
W praktyce psuje się to na trzy sposoby. Model podaje kwotę z roku, który akurat utkwił mu w danych treningowych, i nie zaznacza, że to stary rok. Myli się w rachunku na długich liczbach, bo dzielenie piętnastu milionów przez pięćset z ułamkiem jest dla niego kolejnym tekstem do przewidzenia. Albo liczy poprawnie, ale coś innego, niż pytający miał na myśli, na przykład dzieli wydatki całego działu oświaty przez uczniów samych podstawówek. Trzeci przypadek jest najgroźniejszy, bo wynik wygląda rozsądnie i nikt nie ma powodu go sprawdzać.
Przy naszym własnym systemie wiedzy mierzyłem kiedyś, skąd biorą się błędne odpowiedzi, i okazało się, że niemal połowa rzekomych halucynacji była wiernym cytatem ze starego dokumentu. W gminie ten problem jest ostrzejszy. Budżet zmienia się uchwałami kilka razy w roku, sprawozdania wychodzą co kwartał, a GUS publikuje dane roczne z kilkumiesięcznym opóźnieniem. Kwota bez daty jest tu bezużyteczna nawet wtedy, gdy jest prawdziwa.
Radny, który przytoczy liczbę na sesji, mówi ją do protokołu i często do kamery. Jeżeli za tydzień skarbnik pokaże inne dane, traci radny, a narzędzie, które mu tę liczbę podsunęło, wraca do szuflady na dobre. Dlatego pierwsze zdanie planu technicznego, jeszcze przed listą narzędzi i schematem, brzmi u nas: model nie podaje żadnej liczby od siebie.
30 156,86 zł, czyli jedno dzielenie i trzy decyzje
Kwota z początku tekstu to wynik jednego dzielenia. Zanim kod je wykonał, ktoś musiał podjąć trzy decyzje, a każdą z nich dało się podjąć inaczej i dostać inną liczbę.
Pierwsza dotyczy licznika. Wzięliśmy wydatki w rozdziale 80101 klasyfikacji budżetowej, czyli na szkoły podstawowe, bez przedszkoli, dowożenia i stołówek, które mają własne rozdziały. W 2025 roku było to 15 158 848,74 zł. Dla kontroli zsumowaliśmy ten sam rozdział w kwartalnym sprawozdaniu z wykonania wydatków, pobranym z zupełnie innego rejestru. Obie kwoty zgodziły się co do grosza i dopiero ta zgodność powiedziała nam, którą kolumnę sprawozdania wolno podpisać słowem „wykonanie”.
Przez ilu uczniów dzielić
Rok budżetowy trwa od stycznia do grudnia, a szkolny od września do sierpnia. W 2025 roku przez osiem miesięcy do szkół chodzili uczniowie z roku 2024/25, a przez cztery z roku 2025/26. Kod liczy więc średnią ważoną: osiem dwunastych jednego stanu i cztery dwunaste drugiego. Przy 497 i 514 uczniach wychodzi 502,67 ucznia i 30 156,86 zł na każdego.
Gdyby podzielić po prostu przez 514, czyli przez liczbę z najnowszego wykazu szkół, wynik spadłby do 29 491,92 zł. Przy 497 uczniach wzrósłby do 30 500,70 zł. Rozrzut przekracza tysiąc złotych na ucznia, choć dane wyjściowe są te same i żadna z trzech liczb nie jest zmyślona. Dlatego wzór jest w prototypie częścią odpowiedzi. Stoi pod kwotą razem z numerami zmiennych, z których pochodzą licznik i mianownik.
Liczbę uczniów sprawdziliśmy też w drugim źródle. System Informacji Oświatowej pokazuje w gminie dwie szkoły podstawowe, razem 514 uczniów w 31 oddziałach, średnio 16,6 ucznia w oddziale. Suma zgadza się z GUS co do ucznia.
Z kim porównywać
Sama kwota niewiele mówi, dopóki nie stanie obok innych. Kod bierze wszystkie gminy wiejskie tego samego województwa, dla których GUS ma komplet danych, i liczy dla każdej tę samą wielkość tym samym wzorem. Za 2025 rok było ich 76. Mediana wyniosła 23 518,52 zł, a środkowa połowa gmin mieści się między 21 362,66 a 29 300,54 zł. Najniższy wynik w grupie to około 14,3 tys. zł, najwyższy około 40,6 tys. zł.
Nasza gmina pilotażowa jest więc o 28% powyżej mediany, na szesnastym miejscu, tuż nad górnym kwartylem. Druga gmina, którą dołożyliśmy do porównań, wydała 39 702,44 zł na ucznia i zajęła w tej samej grupie drugie miejsce. Wybraliśmy medianę, bo przy rozpiętości od 14 do 40 tysięcy dwie albo trzy skrajne gminy przesuwają średnią arytmetyczną mocniej niż cała reszta.
Jest też szereg czasowy, który pokazuje coś jeszcze innego. W 2021 roku ta sama gmina wydawała 18 104,11 zł na ucznia, a cztery lata później o dwie trzecie więcej, choć liczba uczniów prawie się nie zmieniła: 506 wtedy, 503 teraz. Prototyp podaje te liczby i na tym poprzestaje. Dlaczego wydatki wzrosły, wie skarbnik i wiedzą uchwały budżetowe, a zadaniem portalu jest pokazać radnemu, o co warto zapytać.
12,7% przy medianie 28,2%
Drugie z pięciu pytań testowych dotyczy inwestycji: jaka część wydatków gminy to wydatki majątkowe. W 2025 roku było to 12,7%, przy medianie grupy 28,2%.
Taka para liczb sama układa się w zarzut, i tu zaczyna się część projektu, która ma mało wspólnego z technologią. Pełna tabela z prototypu wygląda tak:
- 2021: 12,6% w gminie, mediana 14,3%
- 2022: 23,2% w gminie, mediana 18,2%
- 2023: 24,5% w gminie, mediana 30,5%
- 2024: 16,2% w gminie, mediana 26,2%
- 2025: 12,7% w gminie, mediana 28,2%
W 2022 roku gmina była wyraźnie powyżej mediany. Udział wydatków majątkowych skacze, bo jedna duża inwestycja, na przykład kanalizacja albo szkoła, podnosi go na dwa lata, po czym wskaźnik wraca do poziomu wyjściowego. Rok pokazany osobno powie co innego niż pięć lat w jednej tabeli, więc odpowiedź w prototypie zawsze zawiera cały szereg, także wtedy, gdy pytanie dotyczyło jednego roku.
W tabeli siedzi też drobiazg, który łatwo przeoczyć. W latach 2021 - 2022 grupa porównawcza liczyła 77 gmin, a od 2023 roku 76, bo dla jednej zabrakło danych. Kod podaje liczebność grupy przy każdej medianie. Model, poproszony o streszczenie tej tabeli własnymi słowami, napisałby zapewne „na tle 76 gmin” przy wszystkich pięciu latach i w dwóch wierszach minąłby się z prawdą.
Jedna z decyzji, które zapisaliśmy w dokumentacji prototypu, mówi, że portal nie ocenia politycznie. Radny większości i radny opozycji dostają to samo zdanie, z tą samą tabelą i tym samym źródłem. Słowa „niestety”, „aż” i „zaledwie” nie mają prawa pojawić się w odpowiedzi. Co z tą liczbą zrobić na sesji, rozstrzyga człowiek z mandatem.
Co robi walidator liczb?
Zasada „model nie liczy” zapisana w instrukcji dla modelu jest prośbą, a prośby model czasem nie spełnia. Dlatego w planie silnika za modelem stoi kod, który jego odpowiedź sprawdza, zanim zobaczy ją człowiek.
Przebieg jednego pytania ma wyglądać następująco. Model dostaje pytanie i listę narzędzi, czyli funkcji, które może wywołać: wyszukanie zmiennej w słowniku GUS, pobranie szeregu dla gminy, policzenie mediany i miejsca w grupie, odczyt pola ze sprawozdania budżetowego, wyszukanie fragmentu dokumentu z BIP, wykonanie obliczenia na wcześniejszych wynikach. Anthropic nazywa ten mechanizm tool use. Każde narzędzie zwraca wynik z identyfikatorem, źródłem i datą pobrania. Narzędzie do obliczeń przyjmuje wyłącznie identyfikatory wcześniejszych wyników i operację z krótkiej listy: na ucznia, na mieszkańca, udział, dynamika, różnica. Model nie może mu podać liczby wpisanej z głowy, bo nie ma takiego pola.
Na końcu model nie pisze odpowiedzi swobodnym tekstem. Zwraca strukturę: listę zdań, a przy każdym zdaniu identyfikatory wyników, na które to zdanie się powołuje. Tekst końcowy składa kod.
Wtedy wchodzi walidator. Wyciąga z tekstu każdy ciąg cyfr, sprowadza zapis do jednej postaci, bo „30 156,86 zł”, „30,2 tys.” i „30 tysięcy” to ta sama wartość w różnej precyzji, i sprawdza, czy odpowiada ona któremuś wynikowi narzędzi z tej konkretnej odpowiedzi, z dozwolonym zaokrągleniem. Wyjątkiem są lata, numery artykułów ustaw i identyfikatory zmiennych, rozpoznawane z kontekstu. Jeśli w zdaniu jest liczba bez pokrycia, całe zdanie wypada, użytkownik dostaje o tym informację, a pytanie trafia do dziennika administratora i do zestawu testów.
Testy przewidziane w planie mają dwie części. Pierwsza to pięć pytań pilota z odpowiedziami wzorcowymi i jedno pytanie, na które poprawną odpowiedzią jest brak danych. Druga to próby z celowo podstawioną błędną liczbą. Walidator ma ją zablokować, a jeśli przepuści, etap nie jest skończony.
Wszystko w tym rozdziale opisuje plan. Prototyp pokazuje ekrany, w tym widok administratora ze zdaniem zablokowanym przez walidator, i prawdziwe liczby policzone skryptami. Pętli, w której model na żywo wywołuje narzędzia, jeszcze nie napisaliśmy, więc nie wiem, jak często walidator będzie musiał interweniować. W planie monitoringu stoi próg 10% zablokowanych odpowiedzi, powyżej którego system ma zgłaszać problem.
1 523 dokumenty i litera „ł”
Liczby z rejestrów to połowa wiedzy o gminie. Druga połowa leży w dokumentach: uchwałach budżetowych, wieloletniej prognozie finansowej, raportach o stanie gminy, interpelacjach. Te są w Biuletynie Informacji Publicznej, a każdy BIP wygląda inaczej.
BIP naszej gminy pilotażowej rysuje treść skryptem w przeglądarce, więc proste pobranie strony zwraca pustą ramkę. Przy pierwszym podejściu, z automatycznie sterowaną przeglądarką, kliknięcia w wiersze list nie otwierały dokumentów i tytuły trzeba było czytać z tekstu strony. Przy budowie warstwy danych okazało się, że strona sama pobiera treść z własnego interfejsu w formacie JSON, i wystarczyło pytać ten interfejs o to samo, o co pyta przeglądarka. Wyszły z tego 1 523 dokumenty z działów, które wcześniej ręcznie zmapowaliśmy. Dla drugiej gminy pobraliśmy 498 dokumentów z portalu, na którym rada publikuje porządki obrad i wyniki głosowań, bo jej BIP odrzucał zapytania kodem 429.
Skany zamiast tekstu
Część plików to skany, zwykle podpisane uchwały z pieczęciami. Tekst z 929 takich stron odczytał Tesseract z polskim modelem językowym, uruchomiony lokalnie, w jednym wątku i z niskim priorytetem, żeby laptop nadawał się w tym czasie do pracy. Żaden dokument nie poszedł przy tym do zewnętrznej usługi.
Całość pocięliśmy na 51 874 fragmenty, każdy z nazwą pliku, numerem strony i datą dokumentu. Indeks ma dwie warstwy: wyszukiwanie po słowach w SQLite FTS5 i wyszukiwanie po znaczeniu na wektorach. Przy wyszukiwaniu po słowach wyszła rzecz, której się nie spodziewałem. Domyślne ustawienie indeksu usuwa znaki diakrytyczne, więc „ś” zamienia na „s”, ale „ł” zostawia w spokoju, bo w Unicode nie jest ono literą „l” z doczepionym znakiem. Zapytanie wpisane bez polskich liter nie trafiało w dokumenty pisane poprawnie. Naprawa to zamiana „ł” na „l” po obu stronach, w indeksie i w zapytaniu.
Czego zbieracz celowo nie pobiera
Do indeksu trafiły wyłącznie zmapowane działy: finanse, raporty, uchwały, interpelacje i oświata. Zbieracz pomija oświadczenia majątkowe, wyniki naborów i decyzje w sprawach indywidualnych. Te dokumenty są jawne, ale portal ma odpowiadać na pytania o gminę, a zestawianie informacji o konkretnych osobach to inna działalność, której nie chcemy ułatwiać. Ten sam zakaz stoi w instrukcji dla modelu.
Jest jeszcze jedna reguła, o której przy dokumentach łatwo zapomnieć. Treść pobrana z BIP jest dla modelu materiałem do zacytowania. Jeżeli w załączniku do uchwały ktoś umieści zdanie brzmiące jak polecenie dla systemu, ma ono zostać potraktowane jak każde inne zdanie z dokumentu, z nazwą pliku i numerem strony.
Co, gdy liczby nie ma w żadnym źródle?
Najważniejszy ekran prototypu jest prawie pusty. Radny pyta o coś, czego nie ma ani w rejestrach, ani w dokumentach, i dostaje odpowiedź „brak w źródle”, listę miejsc, w których portal szukał, oraz szkic wniosku do skopiowania.
Zwykły czat w tym miejscu coś by napisał. W naszym katalogu jest co najmniej jedna wielkość ważna dla finansów szkół, dla której publicznej tabeli z podziałem na gminy nie znaleźliśmy. Jest też dokument, który według art. 11 ust. 7 Prawa oświatowego wójt przedstawia radzie co roku do 31 października, czyli informacja o stanie realizacji zadań oświatowych. W działach BIP, które zmapowaliśmy, zbieracz jej nie znalazł. Nie wynika z tego, że dokument nie powstał. Mógł trafić do materiałów sesyjnych albo do działu, którego mapa nie objęła, i odpowiedź portalu mówi właśnie tyle: w tych miejscach nie ma, a zapytać można tak.
Szkic wniosku składa kod z szablonu. Model dostarcza temat i podstawę, a treść prawną bierze się z gotowego wzoru, żeby numer artykułu nie zależał od tego, co modelowi się przypomni. Do wyboru są trzy formy: wniosek radnego o informacje i materiały, wniosek o udostępnienie informacji publicznej na podstawie ustawy z 6 września 2001 r., z którego może skorzystać każdy, oraz przypomnienie o interpelacji bez odpowiedzi.
To trzecie wzięło się z danych. W BIP gminy znaleźliśmy 37 interpelacji z okresu od czerwca 2024 do maja 2026, w tym jedną dotyczącą oświaty. Ustawa o samorządzie gminnym daje wójtowi 14 dni na pisemną odpowiedź na interpelację (art. 24 ust. 6). Portal ma liczyć dni od daty złożenia i pokazywać, czy termin minął, a jeśli tak, podsuwać gotowe pismo. Wysłać je musi radny, portal niczego nie wysyła w jego imieniu.
0,04 dolara za pytanie
Koszt policzyłem z cennika i założeń, bez pomiaru, i to rozróżnienie jest w planie zapisane wprost. Model to Claude Sonnet 5.5. Według cennika Anthropic sprawdzonego 24 października 2026 r. milion tokenów wejścia kosztuje 2,00 USD, milion tokenów wyjścia 10,00 USD, a odczyt z pamięci podręcznej 0,10 USD za milion.
Typowe pytanie to trzy wywołania modelu: wybór narzędzi, ewentualne doprecyzowanie po pierwszych wynikach i odpowiedź. Rachunek wygląda tak:
- stała część, czyli zasady, skrót katalogu źródeł i definicje narzędzi, około 6,3 tys. tokenów czytanych trzy razy z pamięci podręcznej: 0,002 USD
- część zmienna, czyli pytanie i wyniki narzędzi, razem około 12,5 tys. tokenów: 0,025 USD
- wyjście, około 1,5 tys. tokenów: 0,015 USD
Razem około 0,04 USD. Pytanie, do którego trzeba doczytać fragmenty dokumentów z BIP, to dodatkowe 15 tys. tokenów i koszt 0,07 - 0,10 USD. Jedna osoba zadająca 10 - 20 pytań dziennie zmieściłaby się w 2 dolarach na dobę. OCR i indeks dokumentów działają lokalnie i nie kosztują nic poza prądem.
Te liczby stoją na założeniu co do liczby tokenów, a założenia w kosztorysach AI mają zwyczaj mylić się w jedną stronę. Po pierwszym tygodniu działania silnika szacunek ma zostać zastąpiony pomiarem z dziennika, bo interfejs modelu zwraca rzeczywiste zużycie przy każdej odpowiedzi. Zanim silnik w ogóle ruszy, na koncie ma być ustawiony miesięczny limit wydatków: 50 USD z powiadomieniem przy 25 USD. Najgorszy scenariusz, jaki umiałem policzyć, to około 60 USD miesięcznie.
36 - 48 godzin w pięciu etapach
Plan budowy rozpisaliśmy na pięć etapów:
- Dane: słownik i szeregi GUS, sprawozdania budżetowe, wykaz szkół, zbieracz BIP z OCR i indeksem. Szacunek 12 - 16 godzin.
- Silnik: narzędzia, pętla wywołań, struktura odpowiedzi, walidator, szkice wniosków, testy. 10 - 14 godzin.
- Aplikacja: logowanie, widoki przeniesione z prototypu, historia pytań, panel administratora. 10 - 12 godzin.
- Wdrożenie na serwerze z kopiami bazy i monitoringiem. 3 - 4 godziny.
- Pilot: sprawdzenie odpowiedzi z dokumentami urzędowymi, co do złotówki. 1 - 2 godziny.
Razem 36 - 48 godzin pracy zespołu złożonego z człowieka i agentów AI. Zrobiony jest etap pierwszy. Test tego etapu przeszedł bez błędów, a liczby w bazie zgadzają się z liczbami w makietach co do grosza.
Czego prototyp nie umie
Pierwsze zlecenie z 24 października brzmiało: budujemy portal. Jeszcze tego samego dnia je poprawiłem: najpierw klikalny prototyp z dokumentacją, silnik po akceptacji. Po kilku projektach, w których kolejność była odwrotna, wiem już, ile kosztuje pisanie aplikacji przed obejrzeniem jej ekranów, a mimo to pierwszy odruch miałem ten sam co zawsze.
Prototyp ma 24 widoki: logowanie i odzyskiwanie hasła, ekran pytania, pięć odpowiedzi na prawdziwych liczbach, ekran „brak w źródle” ze szkicem wniosku, zestawienie dwóch gmin, historię, listę źródeł, panel administratora i trzy widoki na telefon. Automatyczny test przeszedł 121 przejść między nimi bez błędu. Liczby na ekranach generator czyta z jednego pliku faktów, odświeżanego skryptem z rejestrów, i nikt ich nie wpisywał ręcznie. Po każdej zmianie danych makiety buduje się od nowa jednym ciągiem poleceń.
Po etapie danych zatrzymałem prace, przed silnikiem. Prototyp i dane czekają na decyzję, czy i w jakim modelu budować to dalej, a lista rzeczy nierozwiązanych jest dłuższa, niż chciałbym pokazywać.
Wyszukiwarka w słowniku 35 723 zmiennych GUS działa dobrze, gdy zna się nazwę zmiennej, i słabo dla ogólnych fraz. Na „uczniowie” albo „ludność ogółem” zwraca dziesiątki podobnie nazwanych pozycji w kiepskiej kolejności. Potrzebny jest ręcznie ułożony słownik kilkudziesięciu podstawowych wskaźników z synonimami. To praca dla człowieka, który zna statystykę publiczną, i model jej za nas nie wykona.
Sprawozdania budżetowe mają dziesiątki pól, a znaczenie potwierdziliśmy dla dwóch. Zobowiązania gminy na koniec czerwca 2026 r. bierzemy z jednej kolumny kwartalnego sprawozdania o stanie zobowiązań: 21 821 845,00 zł, czyli 3 609,30 zł na mieszkańca. W drugiej gminie ta sama wielkość wynosi 328,08 zł na mieszkańca. Sąsiednie pole o podobnej nazwie pominęliśmy, bo nie mieliśmy pewności, co dokładnie zawiera. Portal, który pokazuje radnemu kwotę długu z błędnym podpisem, jest gorszy od portalu, który tej kwoty nie ma wcale.
Każda gmina to osobna praca przy dokumentach. Rejestry państwowe są wspólne i liczby dla drugiej gminy dało jedno uruchomienie tego samego skryptu z inną nazwą. Jej BIP zajął dużo więcej czasu i pozostał niezmapowany. Kto planuje taki system dla dwudziestu gmin, powinien liczyć zbieranie dokumentów dwadzieścia razy.
Mam też wątpliwość co do samej nazwy tego tekstu. „Agent dla radnego” sugeruje coś, co działa samodzielnie. To, co zaprojektowaliśmy, jest raczej wyszukiwarką z kalkulatorem i bardzo ostrożnym redaktorem, i podejrzewam, że właśnie dlatego ma szansę być używane.
Marża, faktura, liczba uczniów
Gmina jest tu przykładem wygodnym, bo jej dane są jawne i mogę pokazać je co do grosza. Mechanizm przenosi się bez zmian do firmy na kilkadziesiąt osób, w której ktoś pyta asystenta AI o marżę na produkcie, o zaległości kontrahenta albo o liczbę zamówień z ostatniego kwartału.
Pytanie o marżę ma te same trzy decyzje co pytanie o wydatki na ucznia. Trzeba wiedzieć, które koszty wchodzą do licznika, przez co dzielić i z jakim okresem porównać. Jeżeli nikt ich nie zapisał, model podejmie je sam, za każdym razem trochę inaczej, i w poniedziałek marża wyniesie 31%, a w czwartek 27%. Jeżeli są zapisane w kodzie, model może co najwyżej źle opisać wynik, a tę pomyłkę wychwyci kod porównujący liczby w zdaniu z liczbami w wyniku.
Kontrola, od której zaczynaliśmy tutaj, czyli ta sama kwota z dwóch niezależnych rejestrów, zgodna co do grosza, to dokładnie ten sam zabieg, który w sklepie internetowym porównuje sumę faktury z kwotą zapłaconą przez klienta. W obu miejscach znalazł coś, czego bez niego byśmy nie zauważyli: tam błędną fakturę, tutaj kolumnę sprawozdania, którą opisalibyśmy na wyczucie.
Urzędów dotyczy jeszcze jedna rzecz. Od lutego 2025 r. obowiązuje przepis o kompetencjach osób korzystających z systemów AI i dotyczy on także urzędu gminy. Urzędnikowi albo radnemu dużo łatwiej wyjaśnić, czego wolno oczekiwać od narzędzia, gdy narzędzie przy każdej kwocie pokazuje, skąd ją ma, i potrafi odpowiedzieć „nie wiem”.
Ile z tego zostanie zbudowane, nie wiem. Jedno ustalenie z tego dnia stosuję już w innych projektach: gdy system ma podać komuś liczbę, najpierw zapisuję, z którego rejestru ona pochodzi, jakim wzorem jest liczona i z jakiego dnia są dane. Model dobieram później, bo przy tak postawionym zadaniu zostaje mu rola, w której niemal każdy współczesny model wypada dobrze.
Najczęstsze pytania
Czy AI może analizować budżet gminy?
Może pomóc, pod warunkiem że liczby pochodzą z rejestrów, a nie z pamięci modelu. Dane o wydatkach, uczniach i zobowiązaniach są publiczne i da się je pobierać automatycznie z Banku Danych Lokalnych GUS oraz z portalu dane.gov.pl. Model językowy nadaje się do zrozumienia pytania i opisania wyniku. Rachunek i porównanie z innymi gminami powinien wykonać zwykły kod.
Skąd wziąć dane o wydatkach gminy na jednego ucznia?
Wydatki na szkoły podstawowe, czyli rozdział 80101, oraz liczbę uczniów publikuje GUS w Banku Danych Lokalnych, dla każdej gminy osobno. Kwartalne sprawozdania budżetowe samorządów i dane o szkołach z Systemu Informacji Oświatowej są na dane.gov.pl. Przy dzieleniu trzeba zdecydować, którą liczbę uczniów przyjąć, bo rok budżetowy i szkolny się nie pokrywają.
Ile kosztuje jedno pytanie do agenta AI opartego na Claude?
W naszym szacunku dla modelu Claude Sonnet 5.5, według cennika z 24.10.2026, typowe pytanie z trzema wywołaniami modelu to około 0,04 USD, a pytanie wymagające doczytania dokumentów 0,07 - 0,10 USD. To wynik założeń co do liczby tokenów, nie pomiaru. Rzeczywisty koszt zależy od długości instrukcji, liczby narzędzi i tego, ile tekstu trafia do modelu przy każdym pytaniu.
Czy radny może żądać od urzędu danych i dokumentów?
Tak. Art. 24 ust. 2 ustawy o samorządzie gminnym daje radnemu prawo do uzyskiwania informacji i materiałów w sprawach gminy, o ile nie narusza to dóbr osobistych innych osób. Na interpelację lub zapytanie wójt odpowiada pisemnie w ciągu 14 dni, a treść interpelacji i odpowiedzi jest publikowana w BIP.
Jak sprawdzić, czy asystent AI nie zmyślił liczby?
Poproś o źródło, rok i wzór, a potem odszukaj tę liczbę w źródle samodzielnie. Jeżeli asystent nie potrafi wskazać, skąd ją ma, traktuj ją jak przypuszczenie. W systemie budowanym na zamówienie tę kontrolę da się zautomatyzować: kod porównuje każdą liczbę z odpowiedzi z wynikami pobranymi z rejestrów i usuwa zdania, w których liczba nie ma pokrycia.
Źródła
- Ustawa z 8 marca 1990 r. o samorządzie gminnym, art. 24 ust. 2 i 6 (ISAP, stan na 21.11.2026)
- Ustawa z 14 grudnia 2016 r. Prawo oświatowe, art. 11 ust. 7 (ISAP, stan na 21.11.2026)
- Ustawa z 6 września 2001 r. o dostępie do informacji publicznej (ISAP, stan na 21.11.2026)
- Rozporządzenie Ministra Finansów z 2 marca 2010 r. w sprawie szczegółowej klasyfikacji dochodów, wydatków, przychodów i rozchodów (ISAP)
- GUS, Bank Danych Lokalnych (dane pobrane 24.10.2026)
- GUS, opis API Banku Danych Lokalnych i limitów zapytań (stan na 24.10.2026)
- dane.gov.pl, zbiór 872: sprawozdania budżetowe jednostek samorządu terytorialnego
- dane.gov.pl, zbiór 288: dane o szkołach z Systemu Informacji Oświatowej
- Anthropic, cennik modeli Claude (stan na 24.10.2026)
- Anthropic, dokumentacja wywoływania narzędzi przez model
- SQLite, dokumentacja wyszukiwania pełnotekstowego FTS5
- Tesseract OCR, repozytorium projektu
Liczby dotyczące gmin pochodzą z Banku Danych Lokalnych GUS, sprawozdań budżetowych i danych Systemu Informacji Oświatowej, pobranych 24.10.2026. Obliczenia na ucznia, mediany i miejsca w grupie są nasze. Koszt pytania i czas budowy to szacunki z planu, nie wyniki pomiaru.
Słownik pojęć
- BIP (Biuletyn Informacji Publicznej) - urzędowa strona, na której gmina publikuje uchwały, budżet, sprawozdania i interpelacje.
- Bank Danych Lokalnych (BDL) - baza GUS z danymi statystycznymi dla każdej gminy, powiatu i województwa, dostępna także przez API.
- Rozdział 80101 - pozycja klasyfikacji budżetowej obejmująca wydatki na szkoły podstawowe.
- Wydatki majątkowe - część wydatków budżetu przeznaczona głównie na inwestycje i zakupy inwestycyjne, w odróżnieniu od wydatków bieżących.
- Mediana - wartość środkowa: połowa gmin w grupie ma wynik niższy, połowa wyższy. Mniej wrażliwa na skrajne przypadki niż średnia.
- Kwartyle - wartości dzielące uporządkowaną grupę na cztery równe części; między pierwszym a trzecim kwartylem mieści się środkowa połowa gmin.
- OCR - odczyt tekstu ze skanu lub zdjęcia dokumentu.
- Tool use (wywoływanie narzędzi) - mechanizm, w którym model językowy nie odpowiada od razu, tylko prosi program o wykonanie określonej funkcji i dostaje jej wynik.
- Walidator liczb - kod sprawdzający, czy każda liczba w odpowiedzi modelu odpowiada wartości zwróconej przez narzędzia.
- Token - jednostka tekstu, w której rozlicza się pracę modelu językowego; słowo to zwykle jeden do kilku tokenów.
- Interpelacja - pisemne wystąpienie radnego do wójta w sprawie ważnej dla gminy, na które wójt odpowiada w ustawowym terminie.
własnej firmie cybulski.ai JC


